خبرگزاری مهر، گروه استانها - کوروش دیباج: زاینده‌رود در تاریخ اصفهان، فراتر از یک منبع تأمین آب، یکی از عناصر بنیادین شکل‌گیری زندگی شهری، مناسبات اجتماعی و هویت فرهنگی این منطقه بوده است. پیوند دیرینه این رودخانه با سکونتگاه‌های تاریخی، باغ‌ها، محلات، پل‌ها و نظام سنتی بهره‌برداری از آب، چنان عمیق است که بخش مهمی از تحولات کالبدی و فرهنگی اصفهان را نمی‌توان بدون شناخت جایگاه آن در بستر تاریخی منطقه تحلیل کرد. این پیوند در منابع مکتوب، سفرنامه‌ها، اسناد تاریخی و روایت‌های به‌جامانده از زندگی مردمان ادوار گذشته نیز بازتاب گسترده‌ای دارد.
اهمیت زاینده‌رود تنها به نقش آن در شکل‌گیری ساختار شهری و نظام معیشتی محدود نمی‌شود؛ این رودخانه در طول تاریخ بستری برای شکل‌گیری و تداوم مجموعه‌ای از آیین‌ها، سنت‌ها و فعالیت‌های فرهنگی و اجتماعی بوده است. جشن آب‌پاشان و گل‌سرخی، نظام سنتی تقسیم آب و حقابه، کتان‌شویی، قلمکارسازی و قالیشویی در حاشیه رودخانه، نمونه‌هایی از میراث ناملموسی هستند که از پیوند زندگی روزمره مردم با این پدیده طبیعی حکایت دارند. بازخوانی این جلوه‌ها، فرصتی برای شناخت بخش‌هایی از تاریخ اجتماعی اصفهان است که گاه در سایه توجه به آثار و بناهای تاریخی کمتر دیده شده‌اند.
از این منظر، شناخت زاینده‌رود تنها به مطالعه تاریخ یک شهر محدود نمی‌شود، بلکه دریچه‌ای برای درک رابطه دیرینه انسان، طبیعت و فرهنگ در فلات مرکزی ایران به شمار می‌رود؛ رابطه‌ای که اسناد و روایت‌های تاریخی، ابعاد گوناگون آن را آشکار می‌کنند. برای بررسی جایگاه زاینده‌رود در میراث مکتوب، تأثیر آن بر تحولات تاریخی و کالبدی اصفهان و همچنین آیین‌ها و سنت‌های فرهنگی شکل‌گرفته در پیوند با این رودخانه، با شعله وحدت‌پور، اصفهان‌پژوه و دکترای مرمت بافت‌ها و بناهای تاریخی، به گفتگو نشستیم.
در آغاز بفرمایید زاینده‌رود را از منظر میراث مکتوب و تاریخی چگونه تعریف می‌کنید و چه جایگاهی برای آن در تاریخ اصفهان قائل هستید؟
اگر بخواهم از بنیان سخن بگویم، زاینده‌رود را باید مهم‌ترین عنصر طبیعی جلگه اصفهان در بستر فلات مرکزی ایران دانست؛ فلاتی که بن‌مایه اقلیمی آن خشک و نیمه‌خشک است. در چنین اقلیمی، حضور رودخانه‌ای دائمی با دبی قابل‌توجه، نه‌فقط یک امکان زیستی، بلکه نوعی «معجزه جغرافیایی» به‌شمار می‌آید. این رودخانه در طول حیات تاریخی خود، تجربه زیستی، الگوی شهرنشینی، نظام معیشتی، سازمان فضایی و حتی فرهنگ عمومی شهر اصفهان را شکل داده و هدایت کرده است.
اهمیت زاینده‌رود را زمانی بهتر درمی‌یابیم که به منابع مکتوب مراجعه کنیم. بخش عمده شناخت ما از سازمان فضایی اصفهان در دوره‌های مختلف، متکی بر سفرنامه‌ها، کتب تاریخی، جغرافیایی و در دوره‌های متأخرتر، عکس‌های تاریخی است.
این اسناد، نه‌تنها توصیف‌کننده سیمای کالبدی شهر هستند، بلکه شیوه تعامل مردم با رودخانه، نظام بهره‌برداری از آب، آیین‌ها و حتی مناسبات قدرت را نیز ثبت کرده‌اند. از این منظر، زاینده‌رود در میراث مکتوب ما حضوری پررنگ و چندلایه دارد.
اگر به دوره پیشاصفوی بازگردیم، تصویر زاینده‌رود در منابع چگونه ترسیم شده است؟
برای تحلیل دقیق‌تر، می‌توانیم سازمان فضایی اصفهان را در دو مقطع کلی بررسی کنیم: پیشاصفوی و صفوی. در دوره پیشاصفوی، گزارش‌هایی مانند آنچه ابن‌حوقل در قرن چهارم هجری قمری ارائه می‌کند، اهمیت ویژه‌ای دارند. او از دو سکونتگاه «جی» و «یهودیه» نام می‌برد و توضیح می‌دهد که این مراکز جمعیتی با فاصله‌ای قابل‌توجه، حدود چهار کیلومتر، از زاینده‌رود استقرار یافته بودند.
این فاصله تصادفی نیست. منابع نشان می‌دهند که توسعه شهری عمدتاً در شمال رودخانه متمرکز بوده که به عواملی چون شیب زمین، جنس خاک و شرایط مناسب‌تر استقرار بازمی‌گردد. فاصله میان سکونتگاه‌ها و رودخانه، با باغ‌ها، بیشه‌ها و اراضی کشاورزی پر می‌شد. زاینده‌رود با دبی مناسب خود، این اراضی را سیراب می‌کرد و در واقع شریان حیاتی نظام کشاورزی منطقه بود. بنابراین در این دوره، شهر با رودخانه فاصله دارد، اما معیشت شهر به‌طور کامل به آن وابسته است.
از سوی دیگر، رودخانه تأمین‌کننده نیروی محرکه آسیاب‌ها نیز بوده است. منابع تاریخی، از جمله متون جغرافیایی و بعدها سفرنامه‌های دوره صفوی و قاجار، به وجود آسیاب‌هایی در امتداد زاینده‌رود اشاره می‌کنند. شاردن نیز در توصیف خود، به انواع آسیاب‌های فعال در مسیر رودخانه پرداخته است. این آسیاب‌ها، علاوه بر کارکرد اقتصادی، بخشی از چشم‌انداز صنعتی شهر را شکل می‌دادند.
در چنین شرایطی که شهر از رودخانه فاصله داشت، تأمین آب شرب چگونه صورت می‌گرفت؟
این پرسش را ناصر خسرو در سفرنامه خود به‌خوبی پاسخ داده است. او در سال ۴۴۴ هجری قمری، هم‌زمان با دوره سلجوقی، از اصفهان دیدن می‌کند و آن را شهری بر هامون، با آب‌وهوایی خشک و چهار فصل توصیف می‌کند. نکته مهم در گزارش او، اشاره به منابع آب زیرزمینی است. او می‌نویسد که با حفر چاه در عمق حدود ده گز، به آبی سرد و گوارا دست می‌یابند.
این گزارش نشان می‌دهد که نفوذ آب زاینده‌رود در سفره‌های زیرزمینی، منبعی پایدار برای تأمین آب شرب فراهم کرده بود. بنابراین ساکنان شهر ترجیح می‌دادند در فاصله‌ای از رودخانه سکونت کنند و آب مورد نیاز خود را از طریق چاه‌ها و منابع زیرزمینی تأمین کنند، در حالی که آب سطحی رودخانه عمدتاً برای کشاورزی و باغداری استفاده می‌شد.
در این میان، شبکه «مادی‌ها» به‌عنوان یکی از کهن‌ترین نظام‌های مدیریت آب در ایران، نقشی کلیدی ایفا می‌کرد. این شبکه که ریشه در دوره‌های پیش از اسلام دارد، آب زاینده‌رود را به شاخه‌های متعدد تقسیم و در سطح شهر و اراضی پیرامونی توزیع می‌کرد. مادی‌ها نه‌تنها باغ‌ها و مزارع را سیراب می‌کردند، بلکه آب مورد نیاز بناهای عمومی، محلات، خانه‌ها و حتی فضاهای آیینی را تأمین می‌کردند.
نظام تقسیم آب در این ساختار چگونه مدیریت می‌شد؟
ما با یک نظام حقوقی و مدیریتی بسیار دقیق مواجه هستیم که تا دوره قاجار نیز استمرار داشت. مفهوم «حقابه» در این نظام اهمیت بنیادین دارد. هر محله، هر باغ و هر زمین کشاورزی، بر اساس موقعیت، جمعیت و نیاز خود، سهم مشخصی از آب داشت. این سهمیه‌ها در اسناد ثبت می‌شد و نسل به نسل منتقل می‌گردید.
این نظام مدیریت آب، علاوه بر کارکرد فنی، واجد بُعد حقوقی و اجتماعی نیز بود. نظم اجتماعی شهر تا حد زیادی به رعایت همین حقوق وابسته بود. در واقع، زاینده‌رود نه‌تنها یک پدیده طبیعی، بلکه محور یک نظام پیچیده حقوقی و اجتماعی محسوب می‌شد.
با انتقال پایتخت به اصفهان در دوره صفوی، چه تحولاتی در نسبت شهر و رودخانه رخ داد؟
دوره صفوی نقطه عطفی در تاریخ اصفهان است. هرچند در دوره‌های آل‌بویه و سلجوقی نیز اصفهان پایتخت بوده، اما مقیاس جمعیتی و سیاسی دوره صفوی قابل مقایسه با ادوار پیشین نیست. برخی منابع از جمعیتی بین ۷۰۰ هزار تا یک میلیون نفر سخن می‌گویند که جهشی کم‌سابقه در تاریخ شهرنشینی ایران است.
این افزایش جمعیت، همراه با تحولات سیاسی، اقتصادی و مذهبی، ساختار شهر را دگرگون کرد. انتقال ارامنه به جلفا، جابه‌جایی زرتشتیان، ایجاد محلات جدید مانند عباس‌آباد و توسعه محور چهارباغ، همگی نیازمند بازتعریف نظام آبرسانی بودند. در این دوره، دولت صفوی با حفظ محوریت زاینده‌رود، به ساماندهی مجدد شبکه مادی‌ها پرداخت تا بتواند پاسخگوی نیازهای جمعیت جدید باشد.
یکی از مهم‌ترین تحولات این دوره، گسترش شهر به سمت جنوب رودخانه است. اگر در دوره‌های پیشین، تمرکز عمدتاً در شمال بود، در دوره صفوی با ایجاد پل‌های متعدد، ارتباط میان شمال و جنوب تقویت شد و اصفهان از شهری در فاصله با رودخانه، به شهری رودخانه‌ای بدل گشت؛ شهری که زیرساخت‌های کالبدی و انسانی آن در پیوند مستقیم با رودخانه تعریف می‌شود.
پل‌ها در این میان چه نقشی ایفا کردند؟
پل‌ها صرفاً سازه‌های ارتباطی نبودند، بلکه عناصر چندکارکردی در ساختار شهری صفوی به‌شمار می‌رفتند. پیش از صفویه، پل شهرستان و پل مارنان وجود داشتند که ریشه‌هایی کهن‌تر داشتند. اما در دوره صفوی، با احداث پل‌هایی چون سی‌وسه‌پل، خواجو و پل جویی، مفهوم پل ارتقا یافت.
سی‌وسه‌پل، علاوه بر اتصال محور چهارباغ، فضایی برای تعامل اجتماعی و برگزاری آیین‌ها بود. پل خواجو، علاوه بر کارکرد ارتباطی، یک پل-سد محسوب می‌شد؛ با بستن دریچه‌های آن، سطح آب بالا می‌آمد و در محدوده سعادت‌آباد، امکان قایقرانی برای خاندان سلطنتی فراهم می‌شد. پل جویی نیز ارتباط بخش‌های سلطنتی شمال و جنوب را برقرار می‌کرد و کارکردی نیمه‌خصوصی داشت.
این تنوع کارکرد نشان می‌دهد که زاینده‌رود در دوره صفوی، به بستری برای بازنمایی قدرت، تفریح، آیین و زندگی روزمره بدل شده بود.
آیا می‌توان گفت زاینده‌رود در شکل‌گیری اقلیم شهری اصفهان نیز نقش داشته است؟
بی‌تردید. زاینده‌رود و شبکه مادی‌ها، کریدورهای تنفسی شهر بودند. عبور آب در میان باغ‌ها و نهرها، رطوبت نسبی هوا را افزایش می‌داد و اقلیم خشک منطقه را تلطیف می‌کرد. همین امر سبب شده بود که در اصفهان، برخلاف بسیاری از شهرهای کویری ایران، استفاده از بادگیر چندان رواج نداشته باشد.
اصفهان در دوره‌های مختلف، به‌عنوان باغ‌شهر شناخته می‌شد. ترکیب آب، پوشش گیاهی و جریان هوا، شرایطی ایجاد می‌کرد که سلامت عمومی شهروندان نیز تحت تأثیر قرار می‌گرفت. این بُعد زیست‌محیطی، در کنار ابعاد کالبدی و اجتماعی، بخشی از هویت تاریخی اصفهان را شکل داده است.
در حوزه میراث ناملموس، چه آیین‌ها و سنت‌هایی با زاینده‌رود پیوند خورده‌اند؟
سفرنامه‌ها و متون تاریخی، اطلاعات ارزشمندی درباره آیین‌های مرتبط با زاینده‌رود ارائه می‌دهند. یکی از این آیین‌ها، جشن آب‌پاشان یا آبریزان است که در ابتدای تابستان برگزار می‌شد. بنا بر گزارش‌هایی چون دلاواله، در این جشن، فارغ از موقعیت اجتماعی، مردم با لباس‌های یکسان گرد هم می‌آمدند و به یکدیگر آب می‌پاشیدند.
اسکندر بیگ ترکمان نیز به علاقه شاه عباس به این جشن اشاره می‌کند. روایت شده است که شاه گاه با پوششی ساده و بی‌تکلف در این مراسم شرکت می‌کرد و زنان از فراز پل‌ها نظاره‌گر بودند. جشن گل‌سرخی نیز از دیگر آیین‌هایی است که در کنار زاینده‌رود برگزار می‌شد؛ جشنی همراه با موسیقی، رقص و پرتاب گل که جلوه‌ای از همبستگی اجتماعی را به نمایش می‌گذاشت.
این آیین‌ها نشان می‌دهد که زاینده‌رود صرفاً یک منبع آب نبود، بلکه صحنه‌ای برای بروز و بازتولید فرهنگ جمعی شهر محسوب می‌شد.
با توجه به این پیشینه، بازگشایی زاینده‌رود را چگونه ارزیابی می‌کنید؟
بازگشایی زاینده‌رود، صرفاً یک رویداد زیست‌محیطی نیست، بلکه احیای بخشی از حافظه تاریخی و هویت فرهنگی اصفهان است. زاینده‌رود در اسناد، سفرنامه‌ها و متون تاریخی، حضوری مستمر دارد و هر بار که آب در بستر آن جاری می‌شود، این پیوند تاریخی و فرهنگی نیز احیا می‌شود.
برای ما که در حوزه اسناد و میراث مکتوب فعالیت می‌کنیم، زاینده‌رود یک متن زنده است؛ متنی که در طول قرون، سطر به سطر در سفرنامه‌ها، وقف‌نامه‌ها، اسناد حقابه و خاطرات مردمان این شهر ثبت شده است. بازخوانی این متن، نه‌تنها به فهم گذشته کمک می‌کند، بلکه می‌تواند راهنمایی برای سیاست‌گذاری‌های آینده در حوزه مدیریت آب و حفاظت از میراث فرهنگی باشد.
زاینده‌رود، شریان حیاتی اصفهان در تاریخ بوده و هست. فهم این شریان، بدون مراجعه به میراث مکتوب و اسناد تاریخی، ممکن نیست.
نظر شما